ντοτε στην «ασφυξία» των εσόδων από τις εξαγωγές, αναγκάζοντας το καθεστώς να αναζητήσει εναλλακτικές οδούς διάθεσης στην Ασία, με την Κίνα να αναδεικνύεται στον κυριότερο αγοραστή και οικονομικό πνεύμονα της χώρας. Η ιστορία του Ιράν στον 20ό και 21ο αιώνα δεν είναι απλώς μια αλληλουχία καθεστώτων. Είναι η ιστορία ενός κράτους που χτίστηκε, αμφισβητήθηκε και επαναπροσδιορίστηκε γύρω από έναν άξονα ισχύος, το πετρέλαιο. Από την πρώτη γεώτρηση στο Μαστζέντ-ε-Σουλεϊμάν το 1908 έως τις σημερινές πυρηνικές διαπραγματεύσεις και τις απειλές για κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, ο «μαύρος χρυσός» λειτουργεί ως μοχλός κυριαρχίας, αλλά και ως καταλύτης ξένης παρέμβασης. Η ίδρυση της AngloPersian Oil Company σηματοδότησε την αρχή μιας άνισης σχέσης με τη Δύση. Ο εκσυγχρονισμός του Reza Shah Pahlavi και αργότερα η βασιλεία του Mohammad Reza Pahlavi οικοδομήθηκαν πάνω σε πετρελαϊκά έσοδα, αλλά και πάνω σε εξαρτήσεις. Η ανατροπή του Mohammad Mosaddegh το 1953, μέσω επιχείρησης της Central Intelligence Agency και της MI6, δεν αποτέλεσε απλώς ένα πραξικόπημα· ήταν η επιβεβαίωση ότι η ενεργειακή κυριαρχία του Ιράν είχε όρια, τα οποία καθορίζονταν από άλλους. Μοχλός πίεσης τα Στενά του Ορμούζ Σήμερα, οι γεωπολιτικές εντάσεις επαναφέρουν το πιο ισχυρό χαρτί της Τεχεράνης τα Strait of Hormuz. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Κάθε απειλή διακοπής της ναυσιπλοΐας μεταφράζεται άμεσα σε αναταραχή στις αγορές. Οι πρόσφατες ανταλλαγές πληγμάτων μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, καθώς και η ενισχυμένη αμερικανική στρατιωτική παρουσία στον Περσικό Κόλπο, δημιουργούν ένα περιβάλλον, όπου ένα λάθος υπολογισμού θα μπορούσε να οδηγήσει σε ευρύτερη ανάφλεξη. Παρ’ όλα αυτά, όλες οι πλευρές φαίνεται να κινούνται στο όριο και όχι πέρα από αυτό. Η στρατηγική είναι η αποτροπή μέσω ελεγχόμενης κλιμάκωσης. Το Ιράν βρίσκεται σε μια διαρκή ισορροπία αντιφάσεων. Διαθέτει τεράστιους ενεργειακούς πόρους, αλλά περιορισμένη πρόσβαση στις αγορές. Επιδιώκει περιφερειακή επιρροή, αλλά αντιμετωπίζει εσωτερική κοινωνική κόπωση. Επικαλείται την εθνική κυριαρχία, ενώ η οικονομία του εξαρτάται από δίκτυα που παρακάμπτουν το διεθνές σύστημα. Η ιστορία του δείχνει ότι κάθε απόπειρα εξωτερικής πίεσης ενισχύει την εσωτερική συσπείρωση, αλλά κάθε παρατεταμένη οικονομική ασφυξία διαβρώνει τη νομιμοποίηση της εξουσίας. Το ερώτημα για τα επόμενα χρόνια δεν είναι αν το Ιράν θα παραμείνει παίκτης-κλειδί στην περιοχή. Είναι αν το σημερινό του μοντέλο μπορεί να αντέξει ταυτόχρονα γεωπολιτική αντιπαράθεση, οικονομικό αποκλεισμό και κοινωνική απαίτηση για αλλαγή. Και όπως έχει συμβεί επανειλημμένα τον τελευταίο αιώνα, η απάντηση θα δοθεί ξανά εκεί, όπου διασταυρώνονται η ενέργεια, η ισχύς και η πολιτική βούληση. Η ισλαμική επανάσταση ως ρήξη και συνέχεια Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979, υπό τον Ruhollah Khomeini, παρουσιάστηκε ως ρήξη με τη δυτική επιρροή. Στην πράξη, αποτέλεσε και συνέχεια: το πετρέλαιο παρέμεινε ο βασικός πυλώνας ισχύος, μόνο που πλέον εντάχθηκε σε ένα ιδεολογικό και θεοκρατικό αφήγημα αντίστασης. Ο οκταετής πόλεμος με το Ιράκ του Saddam Hussein κατέδειξε πόσο ευάλωτη ήταν η ιρανική οικονομία στις επιθέσεις κατά των πετρελαϊκών της υποδομών. Ωστόσο, αντί να αποδυναμώσει το καθεστώς, ο πόλεμος εδραίωσε τη λογική της «πολιορκημένης επανάστασης», μια νοοτροπία που συνεχίζει να διαμορφώνει τη στρατηγική της Τεχεράνης. Στον 21ο αιώνα, το επίκεντρο μετατοπίστηκε από τις γεωτρήσεις στις φυγοκεντρητές. Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν εξελίχθηκε σε στρατηγικό διαπραγματευτικό εργαλείο. Η συμφωνία του 2015 άνοιξε ένα παράθυρο επανένταξης στη διεθνή οικονομία, όμως η κατάρρευσή της λίγα χρόνια αργότερα επανέφερε ένα καθεστώς ασφυκτικών κυρώσεων. Οι κυρώσεις δεν έπληξαν μόνο τις εξαγωγές πετρελαίου· αναδιαμόρφωσαν την ίδια τη δομή της οικονομίας, ενισχύοντας δίκτυα παραοικονομίας και τον ρόλο των Φρουρών της Επανάστασης. Σήμερα, η οικονομία του Ιράν λειτουργεί σε ένα υβριδικό καθεστώς: επίσημες αγορές, παράλληλες διαδρομές εξαγωγών και στρατηγικές συμφωνίες με μη δυτικές δυνάμεις. Το 2022, ο θάνατος της Μαχσά Αμινί πυροδότησε το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», μια από τις πιο εκτεταμένες κοινωνικές εκρήξεις μετά το 1979. Οι διαδηλώσεις δεν αφορούσαν μόνο τον ενδυματολογικό κώδικα ή τα ατομικά δικαιώματα· εξέφραζαν βαθύτερη απογοήτευση για μια οικονομία που ασφυκτιά υπό το βάρος του πληθωρισμού και της διεθνούς απομόνωσης. Η ηγεσία απάντησε με καταστολή, αλλά και με επιλεκτικές προσαρμογές. Το μήνυμα ήταν σαφές: το καθεστώς μπορεί να πιεστεί, αλλά δεν θα επιτρέψει συστημική ανατροπή. Ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν, σε ένα πέρασμα μόλις 33 χιλιομέτρων στο στενότερο σημείο του, διέρχεται σχεδόν το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου 35 ΜΑΡΤΙΟΣ 2026 #45
RkJQdWJsaXNoZXIy ODAxNzc=